Cusco: de navel van het Inca-rijk

Cusco voelt als een stad waar de tijd in lagen bestaat. Je loopt over een straat die de Inca's al bewandelden, langs muren van perfect in elkaar passende stenen waar geen mes tussen past, en kijkt omhoog naar een Spaanse kathedraal die bovenop een Inca-tempel is gebouwd. Deze stad op 3.400 meter hoogte in de Peruaanse Andes was eeuwenlang de navel van de wereld — qhataq ñan, het centrum van het Inca-rijk dat zich uitstrekte van Colombia tot Chili. Vandaag is Cusco een UNESCO-werelderfgoedstad die je onderdompelt in een cultuur die nergens anders ter wereld zo tastbaar is.

De hoogte: acclimatiseren is essentieel

Laten we beginnen met het belangrijkste praktische advies: Cusco ligt op 3.400 meter hoogte. De meeste reizigers die rechtstreeks vanuit Lima (op zeeniveau) aankomen, voelen de effecten van de hoogte. Hoofdpijn, kortademigheid, lichte misselijkheid — het is volkomen normaal en treft zo'n 70% van de bezoekers.

Plan minstens twee dagen acclimatisatie in voordat je zware activiteiten onderneemt. Drink veel water, eet licht, vermijd alcohol de eerste dag en neem het rustig aan. Coca-thee (mate de coca) wordt overal aangeboden en helpt daadwerkelijk tegen de symptomen. Het is volkomen legaal en smaakt als een milde groene thee. De meeste hotels bieden het gratis aan bij aankomst.

Een slimme strategie is om eerst een paar dagen in de Heilige Vallei door te brengen (op circa 2.800 meter), zodat je lichaam geleidelijk went voordat je naar Cusco gaat.

Plaza de Armas: het hart van de stad

Elke verkenning van Cusco begint op de Plaza de Armas, het centrale plein dat al in de Inca-tijd het ceremoniële centrum was. De Spanjaarden bouwden er twee imposante kerken: de Catedral del Cusco en de Iglesia de la Compañía de Jesús. Beide zijn schitterend van binnen, met vergulde altaren, schilderijen van de Cusqueña-school en een sfeer die je doet fluisteren.

De kathedraal (entree circa €5) herbergt een bijzonder schilderij van het Laatste Avondmaal waarop Jezus en zijn apostelen cuy (cavia) eten — een typisch Peruaans gerecht. De Compañía de Jesús, gebouwd door de jezuïeten, is zo overdadig versierd dat de paus destijds moest ingrijpen omdat hij vond dat de kerk de kathedraal overtrof in pracht.

Rond het plein vind je restaurants met balkons waar je bij een kop koffie of pisco sour het plein kunt overzien. De prijzen op het plein zijn hoger dan elders in de stad, maar het uitzicht maakt het de moeite waard. Reken op €4-6 voor een drankje.

De Inca-muren van Cusco

Wat Cusco uniek maakt, is dat de stad letterlijk op de fundamenten van het Inca-rijk is gebouwd. Op veel plekken zie je de karakteristieke Inca-muren: enorme stenen die zonder cement perfect in elkaar passen en na meer dan 500 jaar en talloze aardbevingen nog steeds staan — terwijl de Spaanse bouwwerken erboven regelmatig moesten worden herbouwd.

Hatunrumiyoc: de steen met twaalf hoeken

In de straat Hatunrumiyoc vind je de beroemde Piedra de los Doce Ángulos, een steen met twaalf hoeken die zo precies is ingepast dat het een meesterwerk van steenhouwerij is. De straat is gratis toegankelijk en er staat vrijwel altijd een man in traditionele Inca-kleding die je de steen aanwijst — een fooitje van een paar soles wordt gewaardeerd.

Qorikancha: de Zonnetempel

Qorikancha was de belangrijkste tempel van het Inca-rijk, gewijd aan Inti, de zonnegod. De muren waren ooit bedekt met platen van goud die het zonlicht weerkaatsten over de hele stad. De Spanjaarden plunderden het goud en bouwden het klooster Santo Domingo bovenop de tempel, maar de Inca-fundamenten zijn nog perfect intact.

De combinatie van Inca-precisie en Spaanse koloniale architectuur maakt Qorikancha tot het meest fascinerende gebouw van Cusco. Entree kost circa €5. Neem een gids mee (circa €8-12 voor een groepstour) — zonder uitleg mis je veel van de subtiele details.

San Blas: de kunstenaarswijk

Loop vanuit het centrum de steile straten op naar San Blas, de bohemien-wijk van Cusco. Hier vind je ateliers van beeldend kunstenaars, kleine galeries, ambachtelijke winkeltjes en enkele van de beste cafés van de stad. De Iglesia de San Blas heeft een spectaculaire houten preekstoel die uit één stuk cederhout is gesneden — een van de mooiste in heel Zuid-Amerika.

San Blas is ook de plek waar je de beste textiel vindt. De traditie van weven gaat terug tot de Inca-tijd, en in de winkels rond de Plazoleta de San Blas vind je alpacawol sjaals, mutsen en truien van uitstekende kwaliteit. Een handgeweven sjaal van echte alpacawol kost €15-40, afhankelijk van de kwaliteit. Let op: op de markten wordt veel synthetisch materiaal als alpaca verkocht. Echte alpacawol voelt zacht en licht aan en kriebelt niet.

San Pedro Markt: het echte Cusco

Als je wilt zien hoe Cusqueños echt leven, ga dan naar de Mercado Central de San Pedro. Deze overdekte markt is een overweldigende ervaring voor al je zintuigen. Bergen kleurig fruit, vers geperste sappen (€0,50-1), stapels gedroogde aardappelen (er zijn meer dan 3.000 soorten in Peru), kruiden, kaas, vlees en bloemen.

In het eetgedeelte van de markt kun je voor €2-3 een compleet menu del día krijgen: soep, hoofdgerecht met rijst en een drankje. Het is eenvoudig maar vers en smakelijk. Probeer een jugo — een vers geperst sap van exotisch fruit als lucuma, chirimoya of maracuja.

De markt is ook de plek om souvenirs te kopen tegen lokale prijzen. Alpacawol producten, keramiek, sieraden en cocabladeren zijn hier een fractie van wat je in de toeristische winkels betaalt. Onderhandelen wordt verwacht — begin bij ongeveer de helft van de gevraagde prijs.

Sacsayhuamán en omliggende ruïnes

Boven de stad liggen de indrukwekkende ruïnes van Sacsayhuamán (uitgesproken als "sexy woman" — ja, echt). Dit was een ceremonieel complex en fort met enorme stenen muren waarvan de grootste blokken meer dan 100 ton wegen. Hoe de Inca's deze stenen hebben verplaatst en zo precies hebben geplaatst, is nog steeds een raadsel dat wetenschappers bezighoudt.

Je kunt Sacsayhuamán bezoeken met het Boleto Turístico, een gecombineerd ticket dat toegang geeft tot zestien archeologische sites en musea in en rond Cusco. Het volledige ticket kost circa €30 en is tien dagen geldig. Er zijn ook deeltickets beschikbaar voor circa €15.

Qenqo, Puka Pukara en Tambomachay

In de heuvels rond Sacsayhuamán liggen drie kleinere maar fascinerende sites die je kunt combineren in een halve dag wandelen:

• Qenqo: een mysterieus rotscomplex met tunnels, altaren en zigzagvormige kanalen die vermoedelijk werden gebruikt voor offers van chicha (maïsbier) aan Moeder Aarde.
• Puka Pukara: een klein fort dat diende als controlepost op de weg naar de Heilige Vallei.
• Tambomachay: het "bad van de Inca", een ingenieus waterwerksysteem met fonteinen die al vijfhonderd jaar onafgebroken stromen. Het water komt uit een onbekende ondergrondse bron.

De wandeling van Sacsayhuamán langs deze drie sites en terug naar Cusco duurt drie tot vier uur en biedt prachtig uitzicht over de stad en de omliggende bergen.

Eten in Cusco

De culinaire scene van Cusco heeft de afgelopen jaren een enorme sprong gemaakt. Van traditionele Andean-gerechten tot fine dining op wereldniveau — je eet hier uitstekend voor elk budget.

Wat je moet proberen

• Cuy: ja, cavia. Het is een traditioneel feestgerecht dat al duizenden jaren wordt gegeten in de Andes. Het wordt meestal gegrild of gebakken en smaakt naar een kruising van kip en konijn. Niet voor iedereen, maar als je avontuurlijk bent: probeer het. Een portie kost €8-15 in een restaurant.
• Lomo saltado: roergebakken biefstukjes met ui, tomaat, sojasaus en friet — Peruaanse comfort food met Chinese invloeden uit de 19e-eeuwse immigratie.
• Alpaca steak: mager, mals en licht zoet. Alpacavlees is duurzamer dan rundvlees en smaakt uitstekend gegrild. Een alpaca steak in een goed restaurant kost €10-16.
• Pisco sour: de nationale cocktail van Peru, gemaakt van pisco (druivenbrandewijn), limoensap, suikersiroop, eiwit en angostura bitters. Verfrissend, krachtig en verslavend lekker. Circa €3-5 per glas.

Restauranttips

• Cicciolina: een van de beste restaurants van Cusco, met een mix van Peruaanse en Italiaanse keuken. De tapasbar is uitstekend. Hoofdgerechten €12-20.
• Pachapapa: in San Blas, met een binnenplaats waar je cuy uit de houtoven kunt bestellen. Authentiek en sfeervol. Hoofdgerechten €8-15.
• Jack's Café: populair ontbijtadres met enorme porties en goede koffie. Ontbijt €5-8.
• Mercado de San Pedro: voor de meest authentieke en goedkoopste maaltijden. Menu del día voor €2-3.

Praktische informatie

Bereikbaarheid

Er zijn geen directe vluchten vanuit Nederland naar Cusco. Vlieg vanuit Schiphol naar Lima (met KLM rechtstreeks, circa 12,5 uur) en neem een binnenlandse vlucht naar Cusco (1 uur 15 minuten, vanaf circa €60 enkele reis met LATAM of Sky Airline). De vlucht naar Cusco is spectaculair: je vliegt over de Andes en landt tussen de bergen.

Alternatief: neem de nachtbus van Lima naar Cusco (20-22 uur). De busmaatschappijen Cruz del Sur en Oltursa hebben uitstekende semi-cama en cama-bussen (volledig liggende stoelen) voor €25-45. Een avontuur op zich, maar alleen voor wie de tijd heeft.

Beste reistijd

Het droge seizoen van mei tot oktober is de beste periode om Cusco te bezoeken. De dagen zijn zonnig en helder, de nachten koud (rond 0-5°C). Juni en juli zijn het droogst maar ook het drukst. Het regenseizoen (november-maart) brengt dagelijkse buien, meestal in de middag, maar de stad is rustiger en de omgeving groener.

Verblijf

• Budgethotels en hostels: €8-20 per nacht. Er zijn tientallen goede opties rond San Blas en het centrum.
• Middenklasse hotels: €35-70 per nacht. Veel charmante boutique hotels in koloniale panden.
• Luxe hotels: €100-300 per nacht. Het Belmond Hotel Monasterio (een voormalig klooster uit de 16e eeuw) en Inkaterra La Casona zijn wereldklasse.

Budget

Cusco is zeer betaalbaar voor Nederlandse reizigers:

• Vlucht Amsterdam-Lima retour: €600-900 per persoon.
• Binnenlandse vlucht Lima-Cusco retour: €100-160.
• Verblijf: €15-70 per nacht, afhankelijk van comfort.
• Eten: €10-25 per dag (van markt tot restaurant).
• Boleto Turístico: circa €30 voor alle sites.
• Taxi binnen Cusco: €1-2 per rit (altijd prijs afspreken vooraf).

Een week Cusco en omgeving kost je al snel €500-800 per persoon exclusief internationale vluchten — aanzienlijk goedkoper dan de meeste Europese bestemmingen.

Cusco als uitvalsbasis

De meeste reizigers gebruiken Cusco als springplank naar Machu Picchu, en terecht. Maar er is zoveel meer te ontdekken in de regio. De Heilige Vallei met Ollantaytambo en Pisac, de regenboogberg Vinicunca, de zoutpannen van Maras, de cirkelvormige terrassen van Moray — allemaal binnen een paar uur van Cusco.

Neem de tijd voor deze stad. Dwaal door de straatjes, praat met de locals, probeer de keuken en laat de hoogte en de geschiedenis langzaam tot je doordringen. Cusco is niet zomaar een tussenstop — het is een bestemming op zich, en een die je lang bijblijft.